เฉลย

๑. หญิงแม่ลูกอ่อนมาพบแพทย์ เล่าอาการให้ฟังว่า บุตรกินน้ำนมของตนแล้ว เด็กมีอาการลงท้อง บางที่ท้องขึ้น บางที่ตัวร้อน บางที่ปวดมวนในท้อง สังเกตดูพบว่าน้ำนมของตนมีสีออกเขียวจางๆ และยังบอกกับแพทย์ว่า ตนเพิ่งคลอดลูกมาได้ประมาณ ๒ อาทิตย์ อยู่ไฟได้ไม่ครบกำหนด หลังจากเล่าอาการให้แพทย์ฟังแล้ว แพทย์จึงได้เปิดดูท้องของหญิงดังกล่าวพบว่ามีสีเขียว

ถามว่า

ก. จากลักษณะของน้ำนม เป็นลักษณะจำพวกใด อยู่ในคัมภีร์ใด

ตอบ น้ำนมพิการ สตรีอยู่ไฟมิได้และน้ำนมนั้นเป็นน้ำนมดิบ คัมภีร์ปฐมจินดา

ข้อมูลอ้างอิง เวชกรรมไทย ๑ บทที่ ๗ โรคมารดาและเด็ก คัมภีร์ปฐมจินดา หน้า ๙๑

ลักษณะน้ำนมพิการ ๓ จำพวก คือ.-

๑. สตรีขัดระดู จำพวก ๑

๒. สตรีอยู่ไฟมิได้และน้ำนมนั้นเป็นน้ำนมดิบ จำพวก ๑

๓. สตรีมีครรภ์อ่อนน้ำนมเป็นน้ำเหลือง ไหลหลั่งลงในน้ำเป็นสายโลหิตกับน้ำนมระคนกัน จำพวก ๑

ถ้าแพทย์จะพยาบาลให้พึงพิจารณาโรคพยาธิและชาตินรลักษณ์แห่งแม่นมนั้นก่อน ถ้าประกอบไปด้วยโทษประการหนึ่งประการใดก็ดี ให้ประกอบยาประจุโลหิตและรุน้ำนม บำรุงธาตุ ให้โลหิต และน้ำนมนั้นบริบูรณ์ก่อนจึงจะสิ้นโทษร้าย ถ้าน้ำนมลอยเรี่ยรายอยู่ไม่คุมกันเข้าได้ ท่านว่าเป็นเพราะโลหิตกำเริบ ให้แต่งยาประจุโลหิตร้ายเสียก่อน โลหิตจึงจะงาม น้ำนมจึงจะบริบูรณ์

ข. ก่อนทำการรักษาด้วย ยาประสะน้ำนมและยาบำรุงโลหิตนั้น ต้องรักษาด้วยยาใดก่อน

ตอบ ยาประจุโลหิต (ยาพรหมภักดิ์)

ข้อมูลอ้างอิง เวชกรรมไทย ๑ บทที่ ๗ โรคมารดาและเด็ก คัมภีร์ปฐมจินดา หน้า ๙๑

ค. จงบอกการรักษาหญิงคนดังกล่าว

ตอบ ยาประจุโลหิตและรุน้ำนม บำรุงธาตุ ให้โลหิต และน้ำนมนั้นบริบูรณ์

ข้อมูลอ้างอิง เวชกรรมไทย ๑ บทที่ ๗ โรคมารดาและเด็ก คัมภีร์ปฐมจินดา หน้า ๙๑

๑. ยาพรหมภักดิ์ – ประจุโลหิตร้ายให้สิ้น

๒. ยาบำรุงไฟธาตุ – ปรับธาตุทั้งสี่ให้เสมอกัน

๓. ยากำลังราชสีห์ – บำรุงโลหิตให้บริบูรณ์

๔. ยากำลังแสงพระอาทิตย์ – บำรุงโลหิตให้บริบูรณ์

ข้อมูลอ้างอิง เวชกรรมไทย ๑ บทที่ ๘ โรคโลหิตระดูสตรี คัมภีร์มหาโชตรัต หน้า ๙๕

ง. บอกตำรับยาที่ใช้รักษามา ๑ ตำรับ

ตอบ ยาประจุโลหิต (ยาพรหมภักดิ์)

ข้อมูลอ้างอิง เวชกรรมไทย ๑ บทที่ ๗ โรคมารดาและเด็ก คัมภีร์ปฐมจินดา หน้า ๙๑

จ. บอกตัวยาในตำรับข้อ ง มา ๕ ตัว

ตอบ ยาพรหมภักดิ์ มหาหิงค์ การบูร ผลและดอกจันทน์ กานพลู ดีปลี ยาดำ กระวาน สิ่งละ ๑ สลึง

ข้อมูลอ้างอิง เวชกรรมไทย ๑ บทที่ ๗ โรคมารดาและเด็ก คัมภีร์ปฐมจินดา หน้า ๙๑

ฉ. บอกวิธีการปรุงและขนาดการใช้ยา

ตอบ วิธีใช้ บดปั้นเป็นเม็ดเท่าเมล็ดฝ้าย

ละลายน้ำสุรากินครั้งละ ๑ เม็ด

ถ้าจะให้ขับเลือดออกมากๆ

ให้ละลายน้ำสุรากินครั้งละ ๗-๘ เม็ด

ข้อมูลอ้างอิง เป็นตำรับยาแผนไทยโบราณที่บันทึกไว้ในคัมภีร์แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ หน้า ๒๒๙