เฉลย

๑. ผู้ป่วยชายอายุ ๖๐ ปี มาพบแพทย์เล่าอาการให้ฟังว่า ตนเองตัวร้อน กระหายน้ำ หมดแรง ปากแตกระแหง นัยน์ตาแดง เจ็บไปทั่วตัว ชอบอยู่ที่เย็นๆ บางครั้งมีอาการตัวเย็นชอบนอน เบื่ออาหาร เจ็บในคอ และลูกตา นัยน์ตาแดงจัด เจ็บหูทั้ง สองข้าง ปวดหัว ปวดฟัน เจ็บคอ ขัดอก กระหายน้ำมาก ปัสสาวะอุจจาระไม่ค่อยออก

ก. ท่านวินิจฉัยว่าเป็นโรคอะไร

ตอบ ไข้สันนิบาต

ข้อมูลอ้างอิง เวชกรรมไทย ๑ บทที่ ๕ โรคไข้ต่างๆ คัมภีร์ฉันทศาสตร์ หน้า ๖๓

๑.๕.๑ ไข้สันนิบาต คือ

๑) ไข้ใดให้มีอาการตัวร้อน กระหายน้ำ หมดแรง ปากแตกระแหง นัยน์ตาแดงเจ็บไปทั่วตัว ชอบอยู่ในที่เย็นๆ

๒) ไข้ใดให้มีอาการตัวเย็น ชอบนอน เบื่ออาหาร เจ็บในคอ และลูกตา นัยน์ตาแดงจัด เจ็บหูทั้งซ้ายขวา เจ็บปวดตามร่างกาย กระหายน้ำ นอนไม่หลับ แน่นหน้าอก หายใจไม่ออก คลื่นไส้อาเจียนเป็นสีเหลือง

๓) ไข้ใดให้มีอาการสะบัดร้อนสะบัดหนาว ปวดหัว ปวดฟัน เจ็บในคอ ขัดหน้าอกกระหายน้ำมาก ไม่มีแรง อ่อนเพลีย ปัสสาวะ และอุจจาระไม่ใคร่ออก

ข. อยู่ในคัมภีร์ใด

ตอบ คัมภีร์ฉันทศาสตร์

ค. จงบอกขั้นตอนในการรักษา

ตอบ ๑. ยากระทุ้งพิษ (ยา ๕ ราก)

๒. ยาประสะผิวภายนอก

๓. ยาแปรไข้

๔. ยาครอบไข้ตักศิลา

ข้อมูลอ้างอิง เวชกรรมไทย ๑ บทที่ ๕ โรคไข้ต่างๆ คัมภีร์ตักศิลา หน้า ๗๐

๓. ยารักษาไข้พิษไข้กาฬ

ให้แพทย์ใช้ยากระทุ้งพิษให้สิ้น ถ้ากระทุ้งพิษไม่หมด ก็จะกลับลงไปกินตับกินปอด ให้ถ่ายออกมาเป็นโลหิตเสมหะ ทำพิษต่างๆ ถ้ารักษาดีก็มีโอกาสรอด ถ้ารักษาไม่ดีก็ตาย ดังนั้นแพทย์เมื่อจะกระทุ้งพิษให้ไข้พิษไข้กาฬออกมานั้น จะต้องใช้ยาชื่อ แก้ว ๕ ดวง (ยา ๕ ราก) และยาอื่นๆ ตามลำดับ ดังนี้

ยากระทุ้งพิษขนานที่ ๑ (ยาแก้ว ๕ ดวง) มีดังนี้

๑. รากชิงชี่

๒. รากย่านาง

๓. รากคนทา

๔. รากเท้ายายม่อม

๕. รากมะเดื่อชุมพร

ยาทั้งนี้ เอาสิ่งละเสมอภาคกัน รับประทานครั้งละ ๒ - ๓ ซ้อนโต๊ะ ห่างกันประมาณ ๓ ชม. ต่อครั้ง สรรพคุณ กระทุ้งพิษไข้

ขนานที่ ๒ (ยาประสะผิวภายนอก) มีดังนี้

๑. ใบย่านาง

๒. ใบมะขาม

๓. เถาวัลย์เปรียง

ยาทั้งนี้ เอาหนักสิ่งละเสมอภาค บดแทรกดินประสิว ละลายน้ำซาวข้าวพ่น ถ้ายังมิดีขึ้น กระทำพิษให้ตัวร้อนเป็นเปลวถ้าตัวร้อนจัดให้แต่งยาพ่นซ้ำอีก

ยาทั้งนี้ เอาหนักสิ่งละเสมอภาค บดแทรกดินประสิว ทั้งกินทั้งพ่น เมื่อได้ใช้ยากินกระทุ้งภายใน และพ่นภายนอกแล้ว ก็ให้ต้มยากินรักษาภายในอีกด้วย ดังต่อไปนี้

ขนานที่ ๕ ยาแปรไข้ มีดังนี้

๑. ใบมะยม ๗. ใบมะกรูด

๒. ใบคนทีสอ ๘. ใบมะเฟือง

๓. ใบมะนาว ๙. ใบมะตูม

๔. ใบหมากผู้ ๑๐. ใบหมากเมีย

๕. หญ้าแพรก ๑๑. หญ้าปากควาย

๖. ขมิ้นอ้อย

ยาทั้งนี้ หนักสิ่งละเสมอภาค บดปั้นเม็ด เอาน้ำซาวข้าวเป็นกระสาย พ่นเพียง ๓ ครั้งเท่านั้น เมื่อได้ทำการรักษาเป็นระยะมาแล้ว อาการไม่ดีขึ้นตามลำดับ ก็ควรให้กินยารักษาไข้เฉพาะ เรียกว่า ยาครอบไข้ตักศิลา มีดังนี้

ขนานที่ ๗

๑. จันทน์แดง ๘. จันทน์ขาว

๒. ใบสวาด ๙. หัวคล้า

๓. ง้วนหมู ๑๐. รากสะแก

๔. รากจิงจ้อ ๑๑. รากฟักข้าว

๕. ใบผักหวานบ้าน ๑๒. เถาย่านาง

๖. ใบมะนาว ๑๓. กฤษณา

๗. กระลำพัก ๑๔. ขอนดอก

ยาทั้งนี้ หนักสิ่งละเสมอภาค บดแทรกพิมเสนพอควร ใช้น้ำซาวข้าวเป็นกระสาย รับประทานเป็นยารักษาภายใน รับประทานเป็นประจำจนกว่าจะหาย

ง. ตำรับยารักษา

ตอบ เบญจโลกวิเชียร ยาแก้ว ๕ ดวง

ข้อมูลอ้างอิง เวชกรรมไทย ๑ บทที่ ๕ โรคไข้ต่างๆ คัมภีร์ตักศิลา หน้า ๗๐

จ. บอกตัวยาในตำรับมา ๕ ตัว

ตอบ รากชิงชี่

รากคนฑา

รากย่านาง

รากเท้ายายม่อม

รากมะเดื่อชุมพร (มะเดื่ออุทุมพร)

ข้อมูลอ้างอิง เวชกรรมไทย ๑ บทที่ ๕ โรคไข้ต่างๆ คัมภีร์ตักศิลา หน้า ๗๐